Tranh Đông Dương bước vào 'chặng đua' mới

Là người am hiểu và dành nhiều thời gian nghiên cứu sâu về tranh Đông Dương, theo ông, vì sao tác phẩm của họa sĩ Vũ Cao Đàm đã xô ngã kỷ lục giá tranh Việt mà Portrait of Mademoiselle Phuong (Chân dung cô Phượng) của Mai Trung Thứ từng giữ vững gần 5 năm?

Bức Conversation d'élégantes au Jardin (Đàm đạo hay Trò chuyện trong vườn) thuộc bộ sưu tập của Philip Ng tại Singapore có mức giá cao là kết quả của nhiều yếu tố.

Ảnh: Sotheby's

Trước hết, tác phẩm thực hiện năm 1939, thuộc một giai đoạn sáng tác tương đối chín muồi của Vũ Cao Đàm. Bố cục tranh cân đối, đường nét thanh nhã, bảng màu ấm và sự kết hợp giữa hình thể con người với không gian thiên nhiên cho thấy rõ ngôn ngữ nghệ thuật rất riêng của tác giả. 

Độc đáo hơn nữa, kích thước tranh 85,6 x 114,5 cm khá lớn so với tác phẩm lụa cùng thời. Tình trạng bảo quản tốt, màu sắc và chất liệu còn giữ được vẻ đẹp sau gần một thế kỷ cũng là yếu tố quan trọng. Xuất xứ và lịch sử sở hữu của tranh rõ ràng, từng nằm trong những bộ sưu tập có uy tín và được công bố, nghiên cứu rộng rãi luôn có lợi thế lớn trên thị trường quốc tế.

So với nhiều tác phẩm lụa cùng thời kỳ của Vũ Cao Đàm và các họa sĩ cùng thế hệ, bức này hội tụ đủ cả ba yếu tố hiếm khi xuất hiện đồng thời trong một tác phẩm. Một điểm cộng nữa là Trò chuyện trong vườn vừa mang dấu ấn văn hóa VN, vừa thể hiện khả năng tiếp biến ngôn ngữ hội họa phương Tây.

Nhận định của ông như thế nào về giá tranh Đông Dương tại các cuộc đấu giá sắp tới? Kỷ lục của Vũ Cao Đàm liệu có bị xô ngã tiếp không?

Tranh Đông Dương vốn đã có sức hút trên thị trường quốc tế, riêng thời gian gần đây còn cho thấy một bước phát triển đáng chú ý cả về quy mô thị trường lẫn nhận thức của giới sưu tập.

Theo tôi, tranh Đông Dương tiếp tục được quan tâm, nhưng có thể sẽ bước vào một giai đoạn phân hóa rõ hơn. Không phải mọi tác phẩm đều tăng giá theo cùng một cách. Những tác phẩm có chất lượng nghệ thuật cao, tình trạng tốt, xuất xứ rõ ràng và thuộc những giai đoạn sáng tác quan trọng nhiều khả năng sẽ tiếp tục nhận được sự quan tâm đặc biệt. Ngược lại, những tác phẩm chỉ được hưởng lợi từ tên tuổi của nghệ sĩ nhưng thiếu giá trị tương xứng về nghệ thuật hoặc nguồn gốc khó duy trì mức giá cao trong dài hạn.

ẢNH: KHÔI ANH

Kỷ lục của Trò chuyện trong vườn có bị xô ngã tiếp hay không, tôi nghĩ hoàn toàn có thể khi thị trường tiếp tục phát triển và những tác phẩm quan trọng hiện trong các bộ sưu tập tư nhân lần lượt xuất hiện ra thị trường.

Tôi cho rằng thị trường dần chuyển từ cuộc đua về giá sang sự chú trọng nhiều hơn đến chất lượng, xuất xứ và vị trí lịch sử của từng tác phẩm. Khi đó, sự phát triển của thị trường sẽ đồng hành tốt hơn với việc nghiên cứu và bảo tồn di sản mỹ thuật VN.

Những tên tuổi họa sĩ tranh Đông Dương nào sẽ ở những vị trí được chú ý cao tiếp theo?

Bên cạnh các tên tuổi đã được thị trường quốc tế xác lập: Vũ Cao Đàm, Mai Trung Thứ, Lê Phổ…, thì còn một số nghệ sĩ cần được nghiên cứu và nhìn nhận sâu hơn.

Nam Sơn là một trường hợp đặc biệt. Ông đóng vai trò quan trọng trong lịch sử hình thành nền mỹ thuật hiện đại VN và trong quá trình xây dựng Trường Mỹ thuật Đông Dương, và cũng là giáo sư duy nhất trong lịch sử mỹ thuật VN đảm nhận vai trò định hình và gắn bó với sự nghiệp giáo dục mỹ thuật (từ khi trường mở cửa 1924 đến khi đóng cửa 1945). Tác phẩm của ông có ngôn ngữ riêng, đặc biệt ở tranh lụa, với vẻ đẹp trang nghiêm, tiết chế và đậm dấu ấn văn hóa Việt mà Lễ phục linh thiêng là ví dụ. 

Việc tác phẩm này đạt mức giá 1,2 triệu USD khi đấu giá vào tháng 5 vừa qua đã cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn đến ông, cho thấy giá trị nghệ thuật của Nam Sơn đang được nhìn nhận trở lại trong bối cảnh rộng hơn của lịch sử mỹ thuật VN thế kỷ 20.

Lê Thị Lựu cũng rất đáng quan tâm. Hội họa của bà có nét mềm mại, tinh tế, đặc biệt trong cách diễn tả phụ nữ, trẻ em và đời sống. Nguyễn Phan Chánh có vai trò quan trọng nhất về tranh lụa VN, tạo dựng được một ngôn ngữ tạo hình riêng, kết hợp kỹ thuật hiện đại với những hình ảnh và sinh hoạt rất gần gũi.

Công sức của Tô Ngọc Vân trong quá trình chuyển biến của mỹ thuật VN thế kỷ 20 là rất lớn. Ở ông có sự kết hợp giữa nền tảng học thuật phương Tây với khả năng diễn đạt vẻ đẹp và tâm hồn con người Việt bằng một ngôn ngữ hội họa rất riêng.

Nguyễn Gia Trí thì đặc biệt với nghệ thuật sơn mài. Không chỉ thành công về kỹ thuật, ông còn tạo ra một hệ thống hình ảnh gần như độc lập với cả hội họa sơn dầu và lụa của cùng thời. Khả năng tổ chức hình thể, không gian và chất liệu của ông tạo nên một phong cách gần như không thể nhầm lẫn.

Thị trường có thể thay đổi, mức giá có thể biến động, nhưng chính chất lượng nghệ thuật, tính độc đáo và vị trí lịch sử của tác phẩm cùng với tác giả mới là những yếu tố quyết định giá trị lâu dài.