Thế giới đang nguy hiểm hơn chúng ta tưởng?

Theo ông, về mặt địa chính trị, thế giới đang hỗn loạn, chủ yếu là vì Mỹ - vẫn là siêu cường - đã trở thành một tác nhân không đáng tin cậy. Tổng thống Mỹ Donald Trump đang phá vỡ trật tự quốc tế mà Washington đã xây dựng và định hình trong 8 thập niên qua. Vị chuyên gia cho rằng có 3 tác nhân chính sẽ định hình chính trị và thị trường toàn cầu trong vài năm tới.

Ảnh: Reuters

Lợi - hại AI

Thứ nhất, không có ràng buộc chính trị nào đối với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là động lực đằng sau sự tăng cao của thị trường chứng khoán Mỹ. AI sẽ tiếp tục hầu như không bị kiểm soát (sắc lệnh hành pháp mà Nhà Trắng ban hành mới đây chỉ yêu cầu các công ty AI tự nguyện trao cho chính phủ sự giám sát các mô hình mới). Cuộc cách mạng công nghệ này - tạo ra cả những cơ hội lẫn những mối nguy hiểm chưa từng có - diễn ra vào thời điểm suy thoái địa chính trị khi hệ thống toàn cầu dần thay đổi.

Sự đổ vỡ ngày càng tăng trong mối quan hệ giữa các chính phủ dẫn đến thiếu sự phối hợp để kiểm soát AI. Các công ty phát triển AI dần đóng vai trò như những "tay chơi" địa chính trị vì những phát minh của họ thể hiện sự cần thiết cho an ninh và thịnh vượng trong tương lai nhân loại. Một "cuộc chạy đua vũ trang" AI giữa Mỹ và Trung Quốc đang diễn ra song hành cùng sự cạnh tranh giữa các công ty như OpenAI, Anthropic.

Thay đổi cấu trúc tăng trưởng

Thứ hai, theo TS Bremmer, là sự thay đổi của cấu trúc tăng trưởng. Suốt nhiều thập niên qua, động lực lớn nhất của tăng trưởng kinh tế toàn cầu là sự thúc đẩy của Mỹ đối với các thị trường mở để đẩy nhanh dòng chảy xuyên biên giới về ý tưởng, thông tin, con người, hàng hóa, dịch vụ và quan trọng nhất là vốn. Nhưng Mỹ giờ đây không còn thúc đẩy toàn cầu hóa, mà thay bằng sự thúc đẩy lợi ích chính trị vào các quan hệ thương mại - tài chính. Vì lợi ích chính trị, Mỹ dưới thời Tổng thống Trump buộc các chính phủ khác phải chấp nhận chủ nghĩa bảo hộ.

Thực trạng vừa nêu dẫn đến sự thay đổi sâu sắc từ tư duy các bên cùng có lợi trở thành cuộc chơi "tổng bằng 0" (người thắng kẻ thua) về kinh tế toàn cầu khi các chính phủ khác phản ứng với áp lực thương mại của Mỹ. Bất chấp việc một số quốc gia đạt được các thương mại đột phá như EU, Ấn Độ, khối Nam Mỹ Mercosur, Trung Quốc, Canada và các nước khác…, thì xu hướng toàn cầu hướng tới chủ nghĩa bảo hộ vẫn không bị đảo ngược.

Nhiều rủi ro tiềm ẩn

Thứ ba, thế giới đang tạo ra nhiều rủi ro tiềm ẩn hơn. Mỹ - siêu cường không đáng tin cậy - đang buộc các đồng minh truyền thống phải bảo vệ an ninh và kinh tế của họ. Sự bất đồng giữa các chính phủ khiến các vấn đề quốc tế trở nên khó giải quyết hơn.

Ví dụ, việc Mỹ và Israel tấn công Iran thì quyết định mà Tổng thống Trump đưa ra dường như xuất phát từ sự tự tin thái quá. Trong đó cũng có sự đổ vỡ trong quan hệ của Mỹ với các đồng minh, như châu Âu không có ảnh hưởng đến việc ra quyết định của Tổng thống Trump và thậm chí không được thông báo trước về các cuộc tấn công. Hậu quả là cuộc chiến gây ra sự gián đoạn thương mại có tác động lớn nhất kể từ đại dịch. Cuộc chiến vẫn chưa gây ra suy thoái kinh tế toàn cầu, nhưng luôn hàm chứa nguy cơ bùng phát hậu quả khó lường. Cuộc chiến khiến Trung Đông trở nên nguy hiểm hơn.

Hay hiện tại, có vẻ như Ukraine đã xây dựng được một số động lực trong cuộc chiến với Nga, khiến Moscow ngày càng bị cô lập. Nếu gặp khó hơn nữa, không loại trừ khả năng Nga có thể dùng đến vũ khí hạt nhân chiến thuật, thậm chí tập kích vào các nước thành viên NATO lân cận. Nguy cơ càng lớn hơn nếu Mỹ từ bỏ vai trò trung gian ngừng bắn cho cuộc xung đột Ukraine. Tất nhiên, các kịch bản vừa nêu rất khó có khả năng xảy ra, nhưng khả năng xảy ra lại cao hơn nhiều người nghĩ.

Đó chỉ là những rủi ro đã có thể nhìn thấy. Việc thiếu quản trị về AI và các vũ khí chiến tranh mới khác sẽ khiến bất kỳ cuộc xung đột nào trong tương lai trở nên khó đoán hơn và nguy hiểm hơn. Việc thiếu sự phối hợp về y tế toàn cầu, vì Mỹ ít tham gia hơn nên Tổ chức Y tế thế giới (WHO) có ít nguồn lực hơn, khiến đại dịch trong tương lai có nhiều khả năng phát triển hơn và khó bị kiểm soát hơn.

"Nói tóm lại, những đột phá công nghệ khiến thị trường tăng vọt có thể sẽ tiếp tục, nhưng nguy cơ gián đoạn quy mô lớn cũng đang tăng lên. Điều đó sẽ làm cho vài năm tới đặc biệt khó dự đoán hơn trước đây", TS Bremmer kết luận.